Tài sản vô hình như thương hiệu, bằng sáng chế, phần mềm hay dữ liệu khách hàng ngày càng trở thành yếu tố cốt lõi quyết định sự thành công của doanh nghiệp. Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng hiểu rõ cách định giá và quản lý những tài sản này một cách hiệu quả. Việc thiếu chiến lược có thể dẫn đến lãng phí nguồn lực, mất lợi thế cạnh tranh hoặc gặp rủi ro pháp lý.

1. Tài sản vô hình là gì?

Theo khoản 1 Điều 3 Thông tư số 37/2024/TT-BTC, tài sản vô hình được định nghĩa như sau:

“Tài sản vô hình là tài sản không có hình thái vật chất nhưng có khả năng tạo ra các quyền và lợi ích kinh tế, tự biểu hiện thông qua các đặc tính kinh tế. Tài sản vô hình không bao gồm tiền mặt.”

Theo đó, tài sản vô hình là những tài sản không có hình thái vật chất nhưng mang lại quyền và lợi ích kinh tế cho chủ sở hữu. Chúng thể hiện qua các đặc tính kinh tế và không bao gồm tiền mặt.

Ví dụ điển hình của tài sản vô hình bao gồm:

- Quyền sở hữu trí tuệ: sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu hàng hóa, bản quyền tác giả

- Phần mềm máy tính;

- Quyền khai thác tài nguyên, quyền sử dụng đất phi vật chất (quyền thuê dài hạn);

- Cơ sở dữ liệu, danh sách khách hàng, công thức kỹ thuật độc quyền.

2. Các loại tài sản vô hình của doanh nghiệp

Theo Điều 4 Thông tư 37/2024/TT-BTC, tài sản vô hình được phân thành các loại chính sau:

- Tài sản trí tuệ và quyền sở hữu trí tuệ theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ.

- Quyền mang lại lợi ích kinh tế đối với các bên được quy định cụ thể tại hợp đồng dân sự theo quy định của pháp luật ví dụ như quyền thương mại, quyền khai thác khoáng sản.

- Các mối quan hệ phi hợp đồng mang lại lợi ích kinh tế cho các bên, các mối quan hệ với khách hàng, nhà cung cấp hoặc các chủ thể khác, ví dụ như danh sách khách hàng, cơ sở dữ liệu.

- Các tài sản vô hình khác thỏa mãn điều kiện quy định

3. Các phương pháp định giá tài sản vô hình

Các phương pháp xác định giá trị tài sản vô hình được tuân thủ theo chuẩn mực thẩm định giá tại Thông tư số 37/2024/TT-BTC bao gồm:

- Phương pháp so sánh thuộc các cách tiếp cận từ thị trường;

- Phương pháp chi phí tái tạo, phương pháp chi phí thay thế thuộc cách tiếp cận từ chi phí;

- Phương pháp tiền sử dụng tài sản vô hình, phương pháp lợi nhuận vượt trội, phương pháp thu nhập tăng thêm thuộc cách tiếp cận từ thu nhập.

Thẩm định viên cần phải căn cứ trên cơ sở từng loại tài sản vô hình, mục đích xác định giá trị, hồ sơ pháp lý, tài liệu thông tin thu thập được từ đó thẩm định viên đưa ra phương pháp xác định giá trị tài sản vô hình phù hợp.

4. Vai trò của tài sản vô hình đối với doanh nghiệp

Trong nền kinh tế hiện đại, tài sản vô hình không chỉ là một phần của bảng cân đối kế toán mà còn là yếu tố cốt lõi tạo ra giá trị bền vững cho doanh nghiệp. Dưới đây là những vai trò quan trọng của tài sản vô hình:

- Tạo lợi thế cạnh tranh: Tài sản vô hình như thương hiệu, bằng sáng chế, danh sách khách hàng và bí quyết công nghệ giúp doanh nghiệp khác biệt so với đối thủ. Một thương hiệu mạnh không chỉ thu hút khách hàng mà còn tạo dựng lòng trung thành, từ đó duy trì vị thế trên thị trường.

-  Gia tăng giá trị doanh nghiệp: Trong nhiều trường hợp, giá trị tài sản vô hình chiếm phần lớn tổng giá trị doanh nghiệp. Ví dụ, các công ty công nghệ hàng đầu như Apple, Google hay Microsoft có giá trị thương hiệu và quyền sở hữu trí tuệ lớn hơn rất nhiều so với tài sản hữu hình của họ. Đối với doanh nghiệp Việt Nam, việc xây dựng và quản lý tài sản vô hình hiệu quả giúp tăng giá trị công ty, đặc biệt trong quá trình gọi vốn hoặc M&A.

- Thúc đẩy đổi mới và sáng tạo: Bằng sáng chế, bản quyền và bí quyết công nghệ khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D). Khi có lợi thế từ tài sản trí tuệ, doanh nghiệp có thể tạo ra những sản phẩm và dịch vụ độc đáo, nâng cao khả năng đổi mới, từ đó phát triển bền vững.

 - Tối ưu hóa hoạt động kinh doanh: Tài sản vô hình như phần mềm quản lý, quy trình vận hành hoặc công nghệ số giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu suất, giảm chi phí và cải thiện chất lượng dịch vụ. Đặc biệt, trong thời đại chuyển đổi số, dữ liệu khách hàng và thuật toán phân tích đóng vai trò quan trọng trong việc cá nhân hóa trải nghiệm và tối ưu hóa chiến lược kinh doanh.

- Mở rộng cơ hội hợp tác và phát triển: Tài sản vô hình như danh tiếng doanh nghiệp, quan hệ đối tác và giấy phép thương mại giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường và thu hút đối tác chiến lược. Một công ty có uy tín tốt và sở hữu các tài sản trí tuệ có thể dễ dàng hợp tác với các tập đoàn lớn hoặc mở rộng hoạt động kinh doanh ra thị trường quốc tế.