Di chúc miệng (di chúc truyền khẩu) là hình thức lập di chúc thường gặp khi người lớn tuổi lâm bệnh nặng hoặc gặp sự cố bất ngờ, không thể tự viết hay ra văn phòng công chứng. Tuy nhiên, đây cũng là nguồn cơn của hàng loạt vụ tranh chấp tài sản gia đình căng thẳng. Khi người để lại di sản qua đời, các thành viên khác rất dễ "lật kèo", phủ nhận lời trăn trối của người đi trước chỉ vì không có bằng chứng pháp lý rõ ràng.

1. Di chúc miệng có giá trị pháp lý khi nào?

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần người mất nói lại lời trăn trối trước mặt người thân là di chúc đã có hiệu lực. Thực tế, Bộ luật Dân sự quy định cực kỳ nghiêm ngặt về tính hợp pháp của di chúc miệng:

• Tình trạng khẩn cấp: Di chúc miệng chỉ được công nhận khi người để lại di chúc đang ở trong tình trạng tính mạng bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản.

• Người làm chứng: Người di chúc miệng phải thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất hai người làm chứng. Ngay sau đó, những người làm chứng phải ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ.

• Thời hạn công chứng: Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, bản di chúc ghi chép lại bắt buộc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.

Nếu sau 03 tháng kể từ ngày lập di chúc miệng mà người di chúc vẫn còn sống và minh mẫn thì di chúc miệng đó mặc nhiên bị hủy bỏ.

2. Hậu quả pháp lý khi di chúc miệng vô hiệu

Nếu không đáp ứng đầy đủ các điều kiện khắt khe trên, di chúc miệng sẽ bị tuyên vô hiệu. Khi đó, toàn bộ di sản (nhà đất, sổ tiết kiệm, tài sản khác) của người quá cố sẽ được chia theo pháp luật cho các hàng thừa kế. Điều này trực tiếp dẫn đến việc người có công phụng dưỡng hoặc người được chỉ định nhận đất ban đầu bị tước bỏ quyền lợi, gây ra sự rạn nứt sâu sắc trong tình cảm gia đình.

3. Giải quyết tranh chấp thừa kế bằng công cụ Thẩm định giá

Trong các vụ kiện tụng chia di sản thừa kế do di chúc miệng vô hiệu, việc định giá chính xác giá trị của tài sản tranh chấp (đặc biệt là nhà đất) đóng vai trò quyết định.

Để bảo vệ quyền lợi hợp pháp và có căn cứ phân chia dòng tiền công bằng trước Tòa, các bên thừa kế nên chủ động phối hợp với một Công ty Thẩm định giá độc lập.

Chứng thư Thẩm định giá có đầy đủ giá trị pháp lý sẽ xác định chính xác giá trị thực tế của bất động sản theo giá thị trường tại thời điểm tranh chấp. Đây là bằng chứng khách quan, thuyết phục nhất giúp Tòa án đưa ra phán quyết phân chia di sản hoặc quy đổi giá trị đền bù bằng tiền mặt một cách minh bạch, tránh các mâu thuẫn kéo dài không đáng có.